Een goede relatie tussen leerkracht en leerling is meer dan een kwestie van een fijne sfeer in de klas. Ze heeft ook gevolgen voor leren, gedrag en het klasmanagement. Het EmpowerED-onderzoek van onderzoekers Claudia Lento en Kristel Stinckens (PXL-Education) maakt duidelijk waarom. Zeven inzichten op een rij.
Wie aan klasmanagement denkt, denkt al snel aan regels, afspraken, routines en consequent optreden. Allemaal belangrijk. Maar wat als de sleutel tot een goed draaiende klas niet alleen in die regels zit, maar ook – en misschien vooral – in de relaties tussen leerkracht en leerling?
Dat is een van de centrale inzichten uit EmpowerED, een driejarig onderzoeksproject van Hogeschool PXL rond moeilijk hanteerbaar gedrag in het lager onderwijs. Het onderzoek combineerde literatuurstudie, empirisch onderzoek bij startende leerkrachten en cocreatie met scholen. De centrale gedachte: gedrag ontstaat niet los van de omgeving, maar in de interactie tussen leerling, leerkracht en context.
Ook een recent artikel in het onderwijstijdschrift Klasse, waarin Claudia Lento en Kristel Stinckens zelf aan het woord komen, onderstreept het belang van die relatie. Leerlingen die voelen dat hun leerkracht hen ziet en eerlijk behandelt, leren beter en zijn sterker betrokken.
1. Moeilijk gedrag is niet alleen een probleem van het kind
Een leerling die voortdurend roept, niet meewerkt of andere kinderen stoort: de reflex is begrijpelijk om vooral naar het gedrag van die leerling te kijken. In ons onderzoek stellen we daar een andere vraag tegenover: wat gebeurt er in de interactie?
Moeilijk hanteerbaar gedrag kan niet worden gereduceerd tot eigenschappen van het kind. Het ontstaat en ontwikkelt zich binnen de interactie met de leerkracht en binnen de bredere context van klas en school. De reactie van de leerkracht beïnvloedt het gedrag van de leerling, maar omgekeerd beïnvloedt het gedrag van de leerling ook de leerkracht. Zo kan een negatieve spiraal ontstaan.
Dat betekent niet dat een leerkracht verantwoordelijk is voor elk probleemgedrag. Wel dat het zinvol is om bij moeilijk gedrag niet alleen te vragen “Wat is er mis met dit kind?”, maar ook “Wat gebeurt er tussen ons?”
2. Een sterke band helpt leerlingen beter leren
Een goede relatie is geen extraatje dat pas aan bod komt als er tijd over is. Ze vormt mee de basis voor leren.
Onze literatuurstudie binnen het EmpowerED-onderzoek toonde dat de kwaliteit van de leerkracht-leerlingrelatie samenhangt met schoolse betrokkenheid en prestaties. Leerlingen leren beter wanneer ze een band hebben met hun leerkracht. Verbinding vereist daarbij geen aparte klasactiviteiten. Een leerling bij naam aanspreken, begroeten aan de deur, belangstelling tonen of even een glimlach of knipoog geven: zulke kleine momenten maken duidelijk dat een leerling gezien wordt.
Verbinding is dus geen tijdverlies. Ze creëert mee de voorwaarden om tot leren te komen.
3. De beste klasmanagers combineren structuur én nabijheid
Een warme relatie betekent niet dat alles mag. Integendeel: warmte en duidelijke grenzen zijn geen tegenpolen. Ze versterken elkaar.
Het EmpowerED-onderzoek benadrukt het belang van warme autoriteit: een leerkracht is nabij en sensitief, maar durft tegelijk duidelijk te begrenzen. Een leerling moet weten waar de grenzen liggen én ervaren dat de leerkracht het goed met hem of haar voorheeft.
Autoriteit ontstaat niet door harder te roepen, maar door duidelijk, rechtvaardig en geïnteresseerd te zijn. De boodschap is eenvoudig: niet streng óf warm, maar streng én warm.
4. Kijk niet alleen naar de klasgroep, maar ook naar de leerling tegenover je
Klasmanagement wordt vaak bekeken vanuit de groep: hoe zorg ik ervoor dat 25 leerlingen tegelijk luisteren, werken en zich aan de afspraken houden?
In ons EmpowerED-onderzoek voegen we daar een belangrijke dimensie aan toe: de dyadische relatie, de unieke één-op-éénrelatie tussen een leerkracht en een leerling. Net die interacties zijn belangrijke bouwstenen voor motivatie, betrokkenheid en gedragsregulering.
Dat betekent dat dezelfde aanpak niet noodzakelijk voor elke leerling werkt. De ene leerling heeft op een bepaald moment meer autonomie nodig, een andere net meer duidelijkheid of nabijheid.
Daarom is goed klasmanagement niet alleen een kwestie van de groep organiseren. Het is ook voortdurend afstemmen op de individuele leerling.
5. Regels, sancties en beloningen alleen volstaan niet
Regels en routines blijven noodzakelijk. Maar ze zijn geen wondermiddel.
Traditionele vormen van klasmanagement leggen vaak sterk de nadruk op gedragsregulering via regels, sancties en beloningssystemen. Die kunnen op korte termijn rust brengen, maar lossen onderliggende relationele problemen niet noodzakelijk op.
Dat bleek ook uit gesprekken met startende leerkrachten. Zij grepen bij moeilijk gedrag vaak naar correctieve maatregelen zoals regels opleggen, sancties geven of een leerling uit de klas sturen. Die aanpak bracht soms tijdelijke rust, maar versterkte de relatie met de leerling zelden en bleek soms zelfs contraproductief.
De vraag is dus niet alleen: “Welke maatregel neem ik?”, maar ook: “Wat heeft deze leerling nu nodig om opnieuw tot leren en samenwerken te komen?”
6. Teacher self-efficacy maakt een verschil
Een sleutelbegrip binnen ons EmpowerED-referentiekader is teacher self-efficacy (TSE): het vertrouwen van een leerkracht in zijn of haar eigen vermogen om goed les te geven, de klas te managen en leerlingen emotioneel te ondersteunen.
Dat vertrouwen blijkt samen te hangen met de manier waarop leerkrachten omgaan met moeilijk gedrag. Wie sterk gelooft in zijn eigen kunnen, kiest sneller voor preventieve en relationele strategieën en ervaart minder stress. Bij onzekerheid ligt de stap naar corrigerend of straffend optreden sneller voor de hand.
Belangrijk: TSE is geen vast karaktertrekje. Ze kan groeien door succeservaringen, goede voorbeelden, coaching, feedback en reflectie. Maar ze kan ook afnemen door langdurige stress, werkdruk en herhaaldelijke negatieve ervaringen.
Investeren in leerkrachten betekent dus ook investeren in hun gevoel van bekwaamheid.
7. Goed klasmanagement is een opdracht van de hele school
Misschien is dit wel een van de belangrijkste lessen uit het EmpowerED-onderzoek: leg de verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij de individuele leerkracht.
Startende leerkrachten hebben behoefte aan strategieën, maar ook aan tijd, ondersteuning en ruimte om te reflecteren. In de praktijk maakten werkdruk en gebrekkige structurele ondersteuning het moeilijk om nieuwe inzichten consequent toe te passen. Daarom verschoof binnen het onderzoek de aandacht naar directies, zorgcoördinatoren en pedagogische begeleiders.
Relationele professionalisering is dus een schoolbrede opdracht. Scholen kunnen investeren in coaching, een reflectieve cultuur en een gedeelde visie op verbinding. Een coach kan daarbij een belangrijke spilfiguur zijn.
Slotsom? Effectief klasmanagement gaat niet alleen over wat een leerkracht doet tegen moeilijk gedrag. Het gaat vooral over wat een leerkracht kan doen voor de relatie met de leerling. Want wie leerlingen ziet, duidelijke grenzen stelt en tegelijk verbinding blijft zoeken, bouwt niet alleen aan een warmere klas, maar ook aan betere voorwaarden om te leren.
Contact: claudia.lento@pxl.be / kristel.stinckens@pxl.be
Lees ook: Sterke band met leerlingen: goed voor leerprestaties (en meer) (Klasse)
Uitsmijter: 6 interventies voor een warme leerkracht-leerlingrelatie
Hoe vertaal je deze inzichten naar de klaspraktijk? Vanuit de cocreatie met zeven basisscholen ontwikkelde EmpowerED zes clusters van interventies. Ze vormen geen losse tips, maar een samenhangend geheel.
1. Start bij jezelf
Sta stil bij je eigen gedachten, gevoelens en verwachtingen. Herken je stress-triggers en automatische reacties. Onderzoek je eigen invloed in de leerkracht-leerlinginteractie en heroriënteer je eigen houding met mildheid.
2. Zie het kind achter het gedrag
Wees nieuwsgierig, niet veroordelend. Moeilijk gedrag kan een signaal zijn van een behoefte of van wat er op dat moment speelt. Ga op zoek naar de behoefte achter het gedrag.
3. Bouw dagelijks aan vertrouwen
Wacht niet tot er een probleem is om aan de relatie te werken. Kleine contactmomenten maken een groot verschil: begroet leerlingen persoonlijk, gebruik hun naam, toon belangstelling en zoek bewust ook contact met kinderen met wie de klik minder vanzelfsprekend is. Geef niemand op.
4. Communiceer verbindend
Je woorden vormen de relatie, dus kies ze bewust. Gebruik respectvolle taal, focus op gepast gedrag in plaats van op wat niet mag en geef complimenten. Niet alleen op resultaten, maar ook op inzet en intenties.
5. Begrens met warme autoriteit
Wees duidelijk én zorgzaam. Bied structuur en baken grenzen af, maar wees ook nabij en sensitief.
6. Herstel de verbinding na moeilijke momenten
Een conflict hoeft niet het einde van een relatie te betekenen. Integendeel: herstel na een moeilijk moment is een belangrijk onderdeel van een sterke relatie. Conflicten zijn kansen tot groei. Ga opnieuw in gesprek, probeer te begrijpen wat er gebeurde en zoek samen naar een volgende stap.
